Լուիսն ինձ պատմելուց ասաց, որ Գալյ Լարսենը երկու տարի առաջ երբ ես ուրիշ նավում էի աշխատում խարիսխը գցել էին ջրի հատակը։ Եվ Լուիսը տեսել էր, թե ինչպես էր Լարսենը սպանում երեք մարդու, իսկ մի քիչ հետո մի բռունցքի հարվածով մի մարդու էլ սպանեց։
Բայց արձյո՞ք ճիշտ եք ասում ։ Սարսափից հարցրեցի ես սարսափից։ — Ասո՞ւմ, – պատասխանեց նա կայծակի արագությամբ, ես ոչինչ չեմ ասում։ Ջոնսոնը այն նավաստին, որը մարմինս շփելիս մաշկս գրեթե պոկել էր, երբ առաջին անգամ ինձ բարձրացրին նավ ամբողջ նավազախմբի մեջ ամենաուղղամիտ մարդն էր։ Նա շատ պարզ էր։ Նրա համեստությունն ու քաջագործությունն երևում էին հենց առաջին հայացքի, իսկ համեստությունը կարելի էր նույնիսկ շփոթել երկչոտության հետ։ Այդ համառ Ջոնսոնը շատ պայծառ տղա է։ Նա մեր մակույկի թիավարն է։ Բայց երևում է մի օր նա Գայլ Լարսենի հետ բախվի։ Ես Ջոնսոնի հետ եղբոր պես զրույց ունեցա, բայց նա ցանկություն չունի բռնկվող կրակը մարելու։ Նավապետը երբ Յոնսոն կանչեց, այդ հիմարը պատասխանեց․ Իմ անունը Ջոնսոն է, սըր և սկսեց տառ առ տառ ասել։ Այդ վայրկյանին պետք է տեսնեիր Գայլի դեմքը ասեցի ես։
Որոշիր, թե որ հոլովով են դրված հետևյալ գոյականները: Փողից – բացառական, ձեռքով – գործիական, փշին – տրական, սրտում – ներգոյական, աչքի- սեռական:
Որոշիր՝ ընդգծված բառերը որ հոլովով են դրված: Հայրենիքից հեռու ապրող մարդը միշտ տխուր և միայնակ է: Դա մի շքեղ շինություն էր, որը գտնվում էր քաղաքից հեռու բլրի վրա: Մոտենալով կարկաչուն գետակին տղան փայտով ստուգեց խորությունը և զգուշորեն ոտքը մտցրեց ջրի մեջ: Երկնքի կապույտ անդորրության մեջ երևում էին արևի առաջին շողերը, որոնք ավետում էին պայծառ օր:
Հայրենիքից-բացառական, քաղաքից – բացառական, բլրի – սեռական, գետակին – տրական, փայտով – գործիական ջրի – սեռական երկնքի – սեռական շողերը – հայցական
3․ Հոլովիր հետևյալ բառերը՝ քար, մարդ, քույր, օր, մայր, աշուն, գլուխ, բնություն: քար – քարով, մարդ – մարդով, քույր – քրոձ, օր-օրը, մայր-մոր, աշուն – աշնան, գլուխ-գլխով, բնություն – բնության։
4․Փակագծում տրված գոյականները գրի´ր համապատասխան հոլովով:…(Նյու Յորքի) բնակիչները զարմանքով դիտում էին 19-ամյա մի … (ուսանողին), որը սիրալիր … (ժպիտը) սեղմում էր մի մեծ հանրախանութ մտնող բոլոր … (այցելուների) ձեռքերը: Այդ … (ձևով) 8643-րդ … (հաճախորդին) … (ողջունելուց) հետո նա վեր պարզեց կապտած ձեռքը և բացականչեց. * Ուռա´: Ռուզվելտի … (ռեկորդը) գերազանցեցի: Հավանաբար … (քչերին) է հայտնի, որ 1907 … (թվականին) Սպիտակ … (տան) մի … (ընդունելության) ժամանակ … (ԱՄՆում) այն ժամանակվա նախագահը սեղմել էր 8513 … (մարդու) ձեռք:
5․ Փակագծում տրված գոյականները գրի´ր համապատասխան հոլովով:Երբեմն … (ծովից) լույս է դուրս գալիս: Այն դիտվում է մակերեսային տաք … (ջրերի)՝ … (ալիքի) կապտականաչավուն … (լուսարձակման) … (տեսքով): Ծովային … (լուսարձակման) գլխավոր աղբյուրը միաբջիջ օրգանիզմներն են, որոնք ինչպես … (բույսերը), այնպես էլ … (կենդանիները) հատկություն ունեն: Նրանք … (արևի) էներգիան լուսային … (էներգիան) վերածելու բացառիկ ունակություն ունեն: Քիմիական բարդ … (ռեակցիաի) … (հետևանքով) առաջանում է «սառը» լուսարձակում, որը չի ուղեկցվում … (ջերմության) … (արտադրությանը):
Հետևելով շարժվող մարմիններին` կարող ենք նկատել, որ դրանք ժամանակի ընթացքում փոխում են իրենց դիրքը շրջապատի մարմինների նկատմամբ, այսինքն` կատարում են որոշակի տեղափոխություն: Մարմինների այդպիսի տեղափոխությունն անվանում են մեխանիկական շարժում։
Մեխանիկական շարժումը որոշակի ժամանակահատվածում մարմնի դիրքի փոփոխությունն է այլ մարմինների նկատմամբ։
Դիտելով մեքենայի դիրքի փոփոխությունը ծառի կամ շենքի նկատմամբ՝ ասում ենք, որ մեքենան շարժվում է այդ մարմինների նկատմամբ։ Իհարկե, շարժվում են նաև ծառերն ու շենքերը։ Դրանք մասնակցում են Երկրի օրական պտույտին և Երկրի հետ պտտվում են նաև Արեգակի շուրջը։
Այն գիծը, որով շարժվում է մարմինը, կոչվում է շարժման հետագիծ։
Որոշ դեպքերում հետագիծը կարող է տեսանելի լինել, ինչպես օրինակ կավիճի հետքը գրատախտակին, այլ դեպքերում՝ ոչ, ինչպես օրինակ թռչող միջատինը:
Ըստ հետագծի ձևի՝ շարժումները կարող են լինել ուղղագիծ կամ կորագիծ:
Օրինակ
Կոր գծով են շարժվում կարուսելի նստարանը, ժամացույցի սլաքի ծայրը, Երկրի արհեստական արբանյակը, իսկ ուղիղ գծով՝ վերելակի խցիկը, ցած ընկնող քարը և այլն։
Շարժման արագություն
Մարմինները կարող են շարժվել հավասարաչափ կամ անհավասարաչափ։
Հավասարաչափ շարժման ժամանակ մարմինը ցանկացած հավասար ժամանակահատվածներում անցնում է հավասար ճանապարհահատվածներ։
Հավասարաչափ շարժում է կատարում օրինակ, նկարում պատկերված կաթոցիկը: Այդպիսի շարժում կարող են կատարել ինքնաթիռը, ավտոմեքենան, մարդը, գնացքը և այլն: Նրանց շարժումները միմյանցից տարբերվում են քանակապես. ավելի արագ են կամ դանդաղ: Մարմինների շարժումը քանակապես բնութագրող մեծությունը կոչվում է արագություն:
Այսպիսի շարժման ժամանակ արագությունը անփոփոխ է և ցույց է տալիս միավոր ժամանակում մարմնի անցած ճանապարհը:
Արագությունը հավասար է մարմնի անցած S ճանապարհի և ծախսած t ժամանակամիջոցի հարաբերությանը:
V=St
Բնության մեջ և տեխնիկայում տեղի ունեցող շարժումների մեծ մասն անհավասարաչափ է:
Անհավասարաչափ կոչվում է այն շարժումը, որի դեպքում հավասար ժամանակահատվածներում մարմինը անցնում է անհավասար ճանապարհներ:
Անհավասարաչափ շարժումը բնութագրվում է միջին արագությամբ:
Միջին արագությունը գտնելու համար անհրաժեշտ է մարմնի անցած ամբողջ ճանապարհը բաժանել ծախսված ամբողջ ժամանակի վրա:
Vմիջ.=Sլր.tլր.
Այս բանաձևում V–ն միջին արագությունն է, S-ը մարմնի անցած լրիվ ճանապարհն է, t-ն՝ այդ ճանապարհի վրա ծախսած ժամանակը։
Ավտոմեքենայում տեղադրված արագաչափը ցույց է տալիս մեքենայի արագությունը շարժման տվյալ պահին։ Այն կարող է մեծ կամ փոքր լինել մեքենայի միջին արագությունից, որոշ պահերին էլ՝ հավասար լինել միջին արագությանը։ Մարմնի արագությունը հավասար է զրոյի, եթե մարմինը գտնվում է դադարի վիճակում:
Արագությունը չափվում է մ/վ, սմ/վ, կմ/ժ և այլ միավորներով։
Եթե հայտնի է շարժման արագությունը, ապա կարելի է որոշել, թե ինչ ճանապարհ կանցնի մարմինը ցանկացած t ժամանակում S=V⋅t բանաձևով:
Արագությունը չափող սարքը կոչվում է արագաչափ:
Բնության մեջ մարմինները կարող են շարժվել տարբեր արագություններով:
Օրինակ
Արբանյակը Երկրի շուրջը պտտվում է մոտավորապես 8 կմ/վ արագությամբ, այսինքն` 1 վ-ում անցնում է 8 կմ ճանապարհ:
Մարդը հանգիստ քայլելիս շարժվում է միջինում 4,7 կմ/ժ արագությամբ:
Ցամաքային կենդանիներից ամենամեծ արագությունն ունի վագրակատուն, որը կարճ տարածության վրա զարգացնում է մինչև 100 կմ/ժ արագություն: Դանդաղաշարժ կենդանիներից են կրիան, խխունջը, որոնք շարժվում են համապատասխանաբար 5 սմ/վ և 1,4 մմ/վ արագություններով:
Բնության մեջ ամենամեծ արագությամբ տարածվում է լույսը, որի արագությունը 300000 կմ/վ է, այսինքն` 1 վ-ում անցնում է 300000 կմ:
Հարցեր՝
1.Ի՞նչ է մեխանիկական շարժումը: Մարմինների այդպիսի տեղափոխությունն անվանում են մեխանիկական շարժում։
2.Բերել բնության մեջ հանդիպող մեխանիկական հավասարաչափ և անհավասարաչափ շարժման օրինակներ։
Հավասարաչափ – ինքնաթիռ, արբանյակ
Անհավասարաչափ -քամի
3.Ի՞նչ է ցույց տալիս արագությունը, որ բանաձևով է այն հաշվարկվում: Օրինակ 1 վայրկյանում մարմնի անցած ճանապարհը։
4.Ո՞րն է արագության չափման միավոր րը:
Արագությունը չափվում է մ/վ, սմ/վ, կմ/ժ և այլ միավորներով։
Մեր շուրջը գտնվող մարմինները մեկուսացված չեն և շատ հաճախ ազդում են մեկը մյուսի վրա, ինչի շնորհիվ ձեռք են բերում արագություն կամ փոխում են այն:
Հաստատուն արագությամբ հավասարաչափ շարժում հազվադեպ է լինում: Հաճախ մարմինները շարժվում են անհավասարաչափ. շարժման ընթացքում նրանց արագությունը մեծանում կամ փոքրանում է: Օրինակ սեղանի վրայով գլորվող գնդի բախումը սեղանի վրա դրված անշարժ գնդի հետ: Բախման հետևանքով երկու գնդերն էլ փոխում են իրենց արագությունները. շարժվող գնդի արագությունը փոքրանում է, իսկ անշարժ գունդը սկսում է շարժվել:
Դիտումներն ու փորձերը ցույց են տալիս.
1. Մարմնի արագությունը փոխվում է միայն այն դեպքում, երբ նրա վրա ազդում են այլ մարմիններ:
Օրինակ
Ֆուտբոլիստը ոտքի հարվածով կարող է շարժման մեջ դնել գնդակը, կանգնեցնել այն կամ փոխել գնդակի շարժման ուղղությունը:
2. Ոչ մի մարմին չի կարող միակողմանիորեն ազդել այլ մարմնի վրա առանց իր վրա կրելու նրա հակազդեցությունը:
Բոլոր մարմինները իրար վրա ազդում են փոխադարձաբար, այսինքն փոխազդում են:
Օրինակ
Երբ նկարում պատկերված տղաները, պարանը ձգելով, ազդում են իրար վրա, այդ դեպքում սկսում են շարժվել երկուսն էլ:
Դիտարկենք երկու փորձ սայլակներով.
ա. Սայլակներից մեկին ամրացված է առաձգական թիթեղ, որը ճկված է և կապված թելով: Եթե այրենք թելը, թիթեղը կուղղվի, բայց սայլակը կմնա անշարժ:
բ. Առաջին սայլակի դիմաց դնենք երկրորդ սայլակը: Եթե այրենք թելը, երկու սայլակներն էլ կսկսեն շարժվել միմյանց հակառակ ուղղություններով:
Մարմինները կարող են փոխազդել ոչ միայն անմիջականորեն հպվելիս, այլև` որոշակի հեռավորության վրա:
Օրինակ
Երկիրը ձգում է ոչ միայն իր վրա գտնվող մարմիններին, այլ նաև այն մարմիններին, որոնք գտնվում են որոշակի բարձրության վրա: Մագնիսը ձգում է իրենից որոշ հեռավորության վրա գտնվող երկաթե մեխերը և այլն:
Ազդեցությունը քանակապես բնութագրելու համար օգտագործում են ուժ ֆիզիկական մեծությունը:
Օրինակ
Երբ մենք հրում ենք սեղանի վրա գտնվող չորսուն, ասում ենք, որ մեր կողմից չորսուի վրա ուժ է ազդում:
Մենք մարմնի վրա կարող ենք ազդել տարբեր ուղղություններով, հետևաբար` ուժն ուղղություն ունի:
Ուժը նշանակում են F (էֆ) տառով: Ինչպես ցանկացած ֆիզիկական մեծություն՝ ուժը նույնպես կարելի է չափել: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է ընտրել չափման միավոր և չափողսարք:
Հարցեր
1.Ի՞նչ է փոխազդեցությունը, կարողանալ օրինակներ բերել: օրինակ ֆութբոլի ժամանակ
2.Ի՞նչ է ուժը, ի՞նչ տառով են այն նշանակում: F(ԵՖ)
3.Ե՞րբ են մարմինները փոխում իրենց շարժման արագությունը
2.Որոշե՛ք ուղղանկյունանիստի ծավալը, եթե նրա չափումներն են՝ 3.1/3սմ, 4.1/4սմ,5.1/5 սմ։ Գտե՛ք նաև նրա նիստերի մակերեսները և որոշե՛ք, թե նրանցից որի մակերեսն է ամենա փոքրը։ 73.2/3 4.1/3
3.Սենյակի ծավալը 40.1/4մ3 է, իսկ բարձրությունը՝2.1/2 մ։ Գտե՛ք նրա հատակի մակերեսը։
16m 10sm
4.. Ուղղանկյունանիստի ծավալը 60 սմ3 է, լայնությունը՝2.1/2 սմ, բարձրությունը՝3.1/3 սմ։ Այդ ուղղանկյունանիստի բարձրությունը փոքրացրել են 2 սմ-ով։ Ինչքա՞ն է ստացված ուղղանկյունանիստի ծավալը։ 44.1/3
5. Գտե՛ք տրված թվին հակադիր թիվը. ա) –3, բ)-1.3/4 , գ)5.6/7 , դ) 0, ե)12/5 A = 3 B = 1.3/4 G = -5.6/7 D = 0 E = -12/5
6.Երկու թվերի գումարը 220 է։ Թվերից մեկը մյուսից 4 անգամ մեծ է։ Գտե՛ք այդ թվերը։ 44, 176
Խնդիր1 Ուղղանկյունանիստի երկարությունը 8 սմ է, լայնությունը՝ 5 սմ, բարձրությունը՝ 4 սմ։ Գտի՛ր ծավալը։ 160sm3
Խնդիր2
Տուփի չափերն են՝ 12 սմ, 3 սմ և 5 սմ։ Քանի՞ խորանարդ սանտիմետր է տուփի ծավալը։ 180sm3 Խնդիր3 Պահեստի երկարությունը 6 մ է, լայնությունը՝ 4 մ, բարձրությունը՝ 3 մ։ Գտի՛ր պահեստի ծավալը խորանարդ մետրերով։ 72m3 Խնդիր4 Ուղղանկյունանիստի ծավալը 120 սմ³ է։ Երկարությունը 10 սմ է, լայնությունը՝ 3 սմ։ Գտի՛ր բարձրությունը։
4 Խնդիր5 Տուփի չափերն են՝ 2 դմ, 5 դմ և 4 դմ։ ա) Գտի՛ր ծավալը խորանարդ դեցիմետրերով։ 40dm բ) Քանի՞ լիտր է կազմում այդ ծավալը։ (Հիշի՛ր՝ 1 դմ³ = 1 լիտր) 40l
Խնդիր6 Ակվարիումի երկարությունը 50 սմ է, լայնությունը՝ 30 սմ, բարձրությունը՝ 40 սմ։ ա) Գտի՛ր ակվարիումի ծավալը։ 60000sm բ) Քանի՞ լիտր ջուր կտեղավորվի այնտեղ։ (1 լիտր = 1000 սմ³) 60l
Նավակազմի կեսը կազմված է հեռավոր ճանապարհորդություններ կատարող նավաստիներից, որոնք պատճառաբանում են, թե նախօրոք ոչինչ չգիտեին ոչ նավի, ոչել նավապետի մասին։ Ես ծանոթություն հաստատեցի նաև մի ուրիշ նավաստու հետ ում կոչում են Լուիս։ Սա կլոր և զվարճալի դեմքով մի իռլանդացի է Նոր-Շոտլանդիայից ու միշտ պատրաստ է շաղակրատելու, հենց որ ունկնդիր գտնի։ Ճաշից հետո, երբ խոհարարը ներքևում քնած էր և ես անվերջական կարտոֆիլն էի մաքրում, Լուիսը խոհանոց մտավ մի քիչ <<լեզուն քրքրելու>> համար։ Նա նավի վրա իր ներկայությունը բացատրեց նրանով, որ պայմանագիրն ստորագրել էր հարբած վիճակում և նորից ու նորից հավաստիացրեց, թե զգաստ վիճակում երբեք այդպիսի բան չէր անի։
Դպրոցի վերջին օրն էր այսօր։ Եվ այսօրվանից հետո երեք ամիս արձակուրդ է։ Ընկերներիս հետ զրույցելիս, թեման ամենաշոգ վայրը աշխարհումն էր, ես մտածում էի Կալիֆոռնիաի մասին, բայց ընկերս ասաց, թե ինքը մի անգամ եղել է ամենա շոգ վայրում, և այնտեղ նրա ասելով ավելին է քան +60°C: Ես մտածեցի, թե նա կատակում և երբ նա ասեց, որ այդ վայրը անտարկտիդաում է ես համոզվեցի իմ կարծիքում։ Ընկերս պատմեց ինձ, թե ինչ արկածներ է նա տեսել։ Նա բացատրեց, թե ինչու էր այդքան, բարձր ջերմաստիճանը։ Ընկերս ասաց, որ այնտեղ հողի տակ անբացատրելի պաատճառով տագ գազեր են ման գալիս։ Եվ այդ գազերը սառույցը հալեցնելով անցնում են դուրս տաք գազը դուրս է բաց թողնվում։ Բայց լավը այն է, որ այդ գազերը ընդանրապես թունավոր չեն մարդկանց համար, կամ բույսերի կամ կենդանիների համար։ Ուղակի այնտեղ այնքան շոգ է, որ շնչառությունը վատանում է և հավանականությունը, որ լավ դուրս կգա ինչ-որ մեկը 50% էր և ընկերոջս բախտը բերել էր։ Ես սկսեցի ավելի շատ հավատալ այդ անհավանական ասածին։ Իմ մոտ խելամիտ միտք եկավ։ Գնալ այնտեղ և Երկու գիշերով այնտեղ մնալ։ Ընկերս չհամաձայնվեց, բայց ես շատ խնդրեցի նրան և ինքը համաձայնվեց։ Չեմ ուզում ասել, թե ինչպես հասանք այդտեղ, բայց մենք հասանք։ Ահա այդ տեղը։ Այդեղը մտնելուց իմ գլուխը սկսեց պտտվել, որովհետև շատ ցուրտից հետո մի անգամից շատ տաք։ Մենք առաջին օրը վրան խփեցինք և ուտելիք մրգեր հավաքեցինք։ Առաջին գիշերը ես կարողացա քնել միայն հանված, որովհետև շատ շոգ էր։ Երկրորդ օրը մենք փորձում էինք գոնե մի ձև հովանալ և ծառերից մեծ տերևները քաղելով հովհարի նման մեզ էինք հովացնում։ Ահա երկրորդ գիշերը այս գիշեր ես չքնեցի, որովհետև այս գիշեր հասարակից ավելի շոգ էր։ Երրորդ օրը ես այստեղից շտապեցի գնալ։ Որովհետև հոգնեցի այս շոգից։ Տուն հասանք և հասկացանք մեր Հայաստանից ավելի տաքուկ անկյուն չկա։
4.Սենյակի պատերը և առաստաղը ներկելու համար անհրաժեշտ ներկի քանակությունը հաշվելու համար սենյակը պատկերացնում են որպես ուղղանկյունանիստ: Հաշվե՛ք, թե ինչքան ներկ կպահանջվի սենյակը վերանորոգելու համար, եթե նրա լայնությունը 4 մ է, երկարությունը` 6 մ, բարձրությունը` 3 մ, իսկ ամեն 1 մ2 -ն ներկելու համար պահանջվում է1/10 կգ ներկ:
10կգ 800գ
5. Ունենք 2 սմ կող ունեցող մի խորանարդ։ Քանի՞ քառակուսի սանտիմետրով կավելանա նրա մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա կողը մեծացնենք 1 սմ-ով։ 22
6. Ունենք երկու ուղղանկյունանիստ, որոնցից մեկի չափումներն են՝ 3 սմ, 1 սմ, 6 սմ, մյուսինը՝ 2 սմ, 5 սմ, 4 սմ։ Ո՞ր ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսն է ավելի մեծ։
2)
7.Գտե՛ք տառային արտահայտության արժեքը. ա) (3 · b + 4) ։ 2, եթե b = 6, 11 գ) 48 ։ (2 · c – 6), եթե c = –1, -6 բ) (8 – a) ⋅ (a + 5), եթե a = 2, 42
8.Հատվածի երկարությունն է՝ 6 սմ-ին գումարած նրա երկարության կեսը։ Գտե՛ք հատվածի երկարությունը։ 9
9.Աշակերտը կարդաց 90 էջ, որ գրքի 2/5 մասն է։ Քանի՞ էջ կա գրքում։ 225
